Báo động tình trạng quy hoạch thuỷ điện tuỳ tiện

Năm ngoái, thủy điện An Khê đột ngột xả lũ đã khiến người dân sinh sống ven sông Ba (Bình Định) điêu đứng bởi cây cối hoa mầu, súc vật đều bị dòng nước cuốn chìm, nhấn trôi.

PGS.TS Lê Bắc Huỳnh (hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam) cho rằng việc quy hoạch hồ chứa mới chỉ có đánh giá tác động môi trường (ĐTM) mà chưa đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) nên chưa đánh giá đầy đủ hết những tác động mà dự án gây ra, nhất là đến tài nguyên nước.

Hiện việc phân cấp quy hoạch hồ chứa vừa và nhỏ do UBND các tỉnh phê duyệt, thường thiếu sự phối hợp kiểm tra giám sát của các ngành ở trung ương, dẫn tới tình trạng quy hoạch liên tục được điều chỉnh theo hướng tăng về số lượng các hồ chứa Đặc biệt, việc quy hoạch này lại do cấp có thẩm quyền quyết định mà không tham vấn ý kiến của địa phương nơi công trình được xây, chỉ khi xây người dân mới biết nên khó hài hoà được lợi ích, tăng nguy cơ tác động tới cộng đồng dân cư.

Theo TS Đào Trọng Tứ (nguyên phó tổng thư ký uỷ ban Sông Mekong Việt Nam), theo một nghiên cứu gần đây nhất của Trung Quốc về thuỷ điện, ĐTM chỉ đánh giá được 0,5% những gì trong thực tế.

Ông Nguyễn Vũ Trung (cục Thẩm định và đánh giá tác động môi trường, bộ Tài nguyên và môi trường) lý giải: hầu hết các quy hoạch thuỷ điện tại Việt Nam đều làm trước năm 2005, khi luật Bảo vệ môi trường 2005 chưa ra đời nên việc làm ĐMC là không thể. Luật năm 2005 có đưa ĐMC vào nhưng lại không bao quát đầy đủ các loại hình quy hoạch mà cần phải đánh giá. Hiện bộ đang đưa vấn đề phân không gian bảo vệ môi trường, ngưỡng giới hạn khuyến cáo các quy hoạch phát triển... vào luật sửa đổi. Đây sẽ là công cụ chủ động của cơ quan quản lý môi trường, còn thẩm định ĐTM, ĐMC chỉ là việc thụ động.

TS Huỳnh đề xuất: quy định về việc cấp phép khai thác, sử dụng tài nguyên nước mặt cho phát điện phải thực hiện ngay trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư nhằm đảm bảo đã có các giải pháp kỹ thuật công trình cần thiết để chống lũ, cấp nước, đẩy mặn cho hạ lưu, đảm bảo thông thương cho các loài thuỷ sinh, loại trừ các đoạn sông chết do xây dựng công trình.

Ông Trần Việt Hoà (vụ Khoa học và công nghệ, bộ Công thương) cho biết, từ năm 2006 ngân hàng Thế giới thông qua viện Môi trường Stockholm đã tiến hành nghiên cứu về ĐMC cho các kế hoạch thuỷ điện trong tổng sơ đồ 6, nhằm đưa ra phương pháp tiếp cận cho tổng sơ đồ 7. Họ khuyến cáo nên bỏ hay thay đổi các thuỷ điện có hồ chứa chiếm diện tích lớn bằng các thuỷ điện đập dâng, cột nước thấp, chiếm diện tích nhỏ hơn nhằm bảo vệ thảm thực vật.