Đập Tam Hiệp – Trách nhiệm của người Canada

Mùa hè này, trong khi mọi người trên thế giới cảm thấy hào hứng với Olympic Bắc Kinh,  hàng triệu dân Trung Quốc phải đối mặt với một tương lai không chắc chắn vì Đập Tam Hiệp khổng lồ. Vấn đề nổi lên ở đây là vai trò của Canada trong việc tài trợ dự án.

Trở lại Canada, Gráinne Ryder của Tổ chức Điều tra Quốc tế (Probe Interantional) đang dồn hết sức lực vào cuộc chiến đang tiếp diễn để đòi Canada bồi thường cho dân Trung Quốc bị di rời do việc làm đập, những người phải chịu đựng cả về mặt xã hội và tài chính.

Trải dọc 660 kilometre của Sông Dương Tử, Đập Tam Hiệp là dự án thủy điện lớn nhất và  có tác động mạnh nhất thế giới. Đó cũng là đập gây tai họa nhất.

Cho tới lúc đập Tam Hiệp – dự án tốn 25 tỷ dollar Mỹ – đi vào vận hành đầy đủ và sản xuất 22,400 megawatt điện (nhà máy thủy điện Hòa Bình của Việt Nam chỉ sản xuất được trên 1.900 megawatt), khoảng bốn triệu người sẽ bị di rời và hàng trăm làng, đền và lăng miếu sẽ bị phá hủy.

Vấn đề nổi lên của sự thất bại này là vai trò của Canada trong việc tài trợ dự án khổng lồ đó – một  tranh luận ít được thảo luận xuất phát từ năm 1988, khi Cơ quan Phát triển Quốc tế Canada thực hiện một nghiên cứu trị giá 14 tỷ dollar kiểm tra tính khả thi của đập.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc mơ  xây dựng đập từ nhiều thập kỷ trước đây, với hi vọng thuần hóa những dòng lũ hung dữ của sông Dương Tử và cung cấp năng lượng cho sự nghiệp công nghiệp hóa của quốc gia.

Nhưng khó khăn kinh tế những năm 50, 60 khiến mong ước này  không thể thực hiện được. Ý tưởng được làm sống lại vào cuối những năm 70 và Trung Quốc  nhờ sự giúp đỡ từ các chuyên gia thủy điện nổi tiếng Canada.

Hydro-Québec, cơ quan tham gia vào nghiên cứu của CIDA, bật đèn xanh cho dự án nhưng có đưa ra đề nghị hồ chứa của đập không được vượt quá độ sâu 160 mét (chiều sâu thiết kế của hồ chứa thủy điện Hòa Bình của Việt Nam là 115 m).

Lãnh đạo Trung Quốc sau đó đưa ra kế hoạch tăng độ sâu thêm 15 mét, cho phép đưa nhiều nước và năng lượng hơn tới phía bắc khô nẻ.

Các nhà vận động nghe tin về kế hoạch và phát động cuộc phản đối. Họ lo sợ sợ đập khổng lồ sẽ gây nhiều áp lực hơn tới các đứt gãy địa chấn gần đó, dẫn tới động đất, lở đất và gây thêm nguy hiểm cho các loài động thực vật nguy cấp của khu vực.

CIDA rút khỏi dự án năm 1992, chính thức nêu quan ngại đối với kế hoạch, một quyết định ngắn hạn được thay đổi hai năm sau đó trong một chuyến viếng thăm của phái đoàn thương mại Canada tới Trung Quốc.

Thủ tướng khi đó của Canada, Jean Chrétien, tuyên bố ủng hộ xây dựng đập bất chấp nguy cơ của một cuộc trưng cầu dân ý sẽ diễn ra ở Quebec, bằng việc cung cấp một khoản vay 23.5 tỷ dollar cho Ngân hàng Xây dựng Nhân dân Trung Quốc. Khoản vay, được cơ quan Phát triển Xuất khẩu Canada tài trợ,  một lần nữa tháo cống cho hàng triệu dollar của  các công ty thủy điện ở Quebec đổ vào.

“Những gì chúng ta thấy kinh hoàng nhất về các công ty Canada thực hiện nghiên cứu khả thi với CIDA là họ che đậy tất cả những nguy cơ, phí tổn và những vấn đề mà chúng ta đang thấy hiển hiện dọc theo dòng sông”. Gráinne Ryder thuộc Probe International, tổ chức có trụ sở tại Toronto liên quan tới “Dâng mực nước sông Dương Tử”, một bộ phim tài liệu của Canada được chiếu mùa đông năm ngoái về đập nước, nói. “Họ hạ thấp những vấn đề này nhằm biện minh cho dự án và nhằm giành sự ủng hộ từ Chính phủ Trung Quốc”.

Không đầy một năm, cho tới khi các turbines của đập được hoàn tất, nguy cơ con người phải đối mặt với thảm họa vẫn hiển hiện. Các ngôi chùa cổ và những thánh tích lịch sử bị cuốn trôi theo dòng lũ của con đập, trong khi nông dân phải đi bộ vất vả dọc theo bùn trơn của những thị trấn hoang tàn.

Nhưng, giống như những dòng nước đang chảy của sông Dương Tử, các nhà hoạt động như Ryder không chịu ngồi yên. Bà dồn hết sức lực vào cuộc chiến đang tiếp diễn nhằm buộc người Canada bồi thường cho dân di cư Trung Quốc, những người phải chịu các vấn đề tài chính, xã hội do con đập gây ra.

“Chúng tôi đề nghị chính phủ hỗ trợ pháp lý đối với dân di cư, những người bị chính quyền ngược đãi hay hỗ trợ cho việc tái định cư, hay cho những người được  trao đất mà họ được hứa. Bà giải thích. “Đây là những nạn nhân của một dự án mà chính phủ Canada phải chia sẻ trách nhiệm. Chúng ta có nhiệm vụ thúc đẩy và cung cấp viện trợ tới những nạn nhân này”.

Thu Hương (theo Jakarta Post)