Dữ liệu môi trường phải là sự thật môi trường!

 

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới trên nền tảng phát triển bền vững, trong đó tăng trưởng kinh tế phải gắn chặt với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. Tinh thần đó cho thấy môi trường là một trụ cột, một điều kiện nền tảng của phát triển.

 

 

Nhưng nếu môi trường là trụ cột của phát triển, thì trụ cột ấy không thể chỉ nằm trong văn kiện. Nó phải đi vào từng hành động quản lý cụ thể: từ quy hoạch, cấp phép, giám sát, quan trắc, thanh tra, kiểm tra, cho đến phòng ngừa và ứng phó sự cố môi trường. Trong đó, một việc tưởng như rất kỹ thuật nhưng có ý nghĩa quyết định chính là lấy mẫu, quan trắc và đánh giá hiện trường sau sự cố môi trường. Nếu dữ liệu không phản ánh đúng sự thật, toàn bộ chuỗi quyết định quản lý phía sau sẽ bị lệch.

 

Khi xảy ra cháy nổ, tràn dầu, vỡ bể chứa, rò rỉ hóa chất, nước thải, bùn thải hoặc sự cố tại khu công nghiệp, làng nghề, bãi chứa chất thải, câu đầu tiên thường được đặt ra là: “Đã lấy mẫu chưa?”. Câu hỏi đó đúng, nhưng chưa đủ.

 

Điều quan trọng hơn là: lấy mẫu vào thời điểm nào, ở đâu, lấy cái gì, lấy theo hướng nào, lấy ở tầng nào, lấy trong các giai đoạn nào, có mẫu đối chứng không, có mẫu thượng lưu – hạ lưu không, có lấy trầm tích, bùn đáy, đất sâu, sinh vật thủy sinh, nước ngầm hay không?

 

Nhiều sự cố xảy ra trong điều kiện mưa lớn cuốn các chất ô nhiễm đi xa khỏi điểm phát sinh ban đầu. Đến khi đoàn kiểm tra đến nơi, hiện trường có thể đã “sạch” hơn rất nhiều. Trong hoàn cảnh đó, nếu chỉ lấy vài mẫu tại điểm cháy, điểm tràn, điểm vỡ bể rồi kết luận rằng “chưa phát hiện thông số vượt quy chuẩn”, thì đó là một kết luận rất nguy hiểm. Nó có thể đúng với cái mẫu được lấy tại thời điểm đó, nhưng không đúng với toàn bộ diễn biến sự cố.

 

Nguy hiểm hơn, lấy mẫu hình thức có thể tạo ra một thứ “bằng chứng kỹ thuật” rất khó phản biện. Người dân nhìn thấy nước đen, váng dầu, cá chết, mùi hóa chất, bùn lạ, cây trồng bị ảnh hưởng. Nhưng kết luận trên giấy lại nói “các thông số cơ bản trong giới hạn cho phép”. Khoảng cách giữa thực tế cộng đồng chứng kiến và kết luận kỹ thuật ấy làm xói mòn niềm tin vào quản lý môi trường.

 

 

Một sự cố môi trường bao giờ cũng có ba yếu tố: nguồn phát sinh, đường lan truyền và đối tượng tiếp nhận. Vì vậy, lấy mẫu không thể chỉ ở khu vực xảy ra sự cố.

 

Trước hết phải lấy mẫu tại nguồn nơi xảy ra sự cố. Đây là nhóm mẫu giúp xác định bản chất chất ô nhiễm ban đầu. Tiếp theo phải lấy mẫu trên đường lan truyền: rãnh thoát nước, cống, mương, kênh, ao, suối, sông, vùng trũng, đất ven dòng chảy, bùn đáy tại các điểm lắng. Sau đó phải lấy mẫu tại đối tượng tiếp nhận: ao nuôi, ruộng, giếng, nguồn nước sinh hoạt, khu vực người dân khai thác nước, vùng nuôi trồng thủy sản, cửa sông, bãi bồi, khu sinh thái nhạy cảm.

 

Trong nhiều trường hợp, nước mặt có thể đã trong trở lại nhưng bùn đáy vẫn ô nhiễm. Mặt nước có thể hết váng dầu nhưng dầu vẫn còn ngậm trong đất hoặc đọng dưới lớp trầm tích âm thầm nhả chậm ra môi trường. Dòng chảy không còn mùi nhưng chất độc đã tích tụ trong trầm tích, cá, tôm, nhuyễn thể hoặc cây trồng.

 

Không thể lấy mẫu một lần rồi kết thúc. Nhiều chất ô nhiễm tiếp tục lan truyền, lắng đọng, bay hơi, ngấm sâu, hoặc tái phát tán sau mưa, sau nạo vét, sau thay đổi mực nước. Do đó, lấy mẫu phải được thiết kế theo chuỗi thời gian. Cần có mẫu khẩn cấp trong giai đoạn đầu nếu còn điều kiện; mẫu đánh giá ban đầu trong những ngày đầu; mẫu sau mưa lớn; mẫu sau thu gom xử lý; mẫu xác nhận sau xử lý; và mẫu giám sát phục hồi trong một khoảng thời gian đủ dài.

 

 

Từ thực tiễn các vụ việc quan trắc môi trường bị can thiệp dữ liệu và những bất cập trong lấy mẫu sau sự cố, đã đến lúc cần chấn chỉnh nghiêm túc toàn bộ hệ thống quản lý môi trường.

 

 

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần sớm rà soát, chuẩn hóa hướng dẫn lấy mẫu sau sự cố môi trường theo hướng bắt buộc lập kế hoạch lấy mẫu dựa trên kịch bản lan truyền ô nhiễm, không để mỗi địa phương làm một kiểu. Các Sở Nông nghiệp và Môi trường cần chuyển từ tư duy “có lấy mẫu” sang tư duy “lấy mẫu có đủ cơ sở để ra quyết định hay không”.

 

Trong mọi sự cố có nguy cơ phát tán ra môi trường, cơ quan quản lý cần yêu cầu tối thiểu năm nhóm hành động. Một là, bảo toàn chứng cứ hiện trường. Hai là, xác định nguồn phát sinh và hướng lan truyền. Ba là, lấy mẫu đa ma trận, đa tầng, đa thời điểm. Bốn là, lấy mẫu đối chứng. Năm là, công khai, giải thích kết quả theo cách người dân có thể hiểu và giám sát.

 

Đồng thời, cần thực hiện nghiêm quy định hiện hành về trách nhiệm chi trả chi phí lấy mẫu, phân tích, đánh giá, ứng phó, khắc phục và phục hồi môi trường của tổ chức, cá nhân gây sự cố. Trường hợp tổ chức, cá nhân gây sự cố chưa có khả năng chi trả ngay hoặc cố tình chậm trễ, chính quyền địa phương phải chủ động tổ chức ứng phó, huy động lực lượng. Địa phương cũng có thể tạm ứng hoặc bố trí nguồn lực cần thiết để xử lý kịp thời, không để ô nhiễm tiếp tục lan rộng. Sau đó, xác định trách nhiệm và yêu cầu bên gây sự cố hoàn trả chi phí theo quy định của pháp luật.

 

Đặc biệt, chi phí không thể là lý do để lấy mẫu thiếu. Bởi nếu lấy mẫu thiếu, đánh giá sai, xử lý sai, cái giá mà sức khỏe người dân, môi trường sống của cộng đồng và hệ sinh thái phải trả có thể lớn hơn rất nhiều lần, kéo dài qua nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ.

 

Không thể để một dòng kết luận “chưa phát hiện vượt quy chuẩn” trở thành tấm màn che cho những gì đã trôi xuống hạ lưu, đã lắng trong bùn đáy, đã ngấm xuống đất sâu, đã đi vào ao nuôi, ruộng lúa, nguồn nước, con cá, bó rau và đời sống người dân. Đã đến lúc cần coi đây là một nguyên tắc trong quản lý môi trường: dữ liệu môi trường không được phép là dữ liệu trang trí. Dữ liệu môi trường phải là sự thật môi trường. Và sự thật ấy phải được bảo vệ ngay từ cách chúng ta lấy mẫu, quan trắc, phân tích và ra quyết định sau mỗi sự cố.