Từ khói bụi đến bầu trời “trong”

Ở nhiều tỉnh trồng lúa, đặc biệt tại các vùng đồng bằng, việc đốt rơm rạ sau thu hoạch từng được xem là giải pháp nhanh nhất để làm sạch ruộng. Tuy nhiên, lượng khói bụi dày đặc từ việc đốt rơm rạ không chỉ ảnh hưởng đến tầm nhìn giao thông mà còn góp phần làm gia tăng ô nhiễm không khí tại khu vực nông thôn và các đô thị lân cận.

 

 

 

Sau mỗi mùa gặt, hàng nghìn hecta ruộng được đốt đồng loạt, thải ra lượng lớn khí CO2 và các chất gây ô nhiễm khác ra môi trường. Bên cạnh đó, việc đốt rơm rạ còn làm mất đi nguồn hữu cơ quý giá, khiến đất canh tác ngày càng nghèo dinh dưỡng, cây trồng trở nên kém phát triển,...

 

Nhận thấy nhu cầu cấp thiết phải thay đổi cách xử lý rơm rạ sau thu hoạch, dự án được tài trợ bởi Bộ Môi trường, thực phẩm và Nông nghiệp - Vương quốc Anh (Defra) đã phối hợp cùng các cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương tại Việt Nam triển khai mô hình thay thế việc đốt hở. Mục tiêu hướng đến giúp nông dân áp dụng các giải pháp hữu ích hơn trong phát triển nông nghiệp và bảo vệ môi trường như: Ủ rơm rạ làm phân hữu cơ, sử dụng làm nguyên liệu trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi hoặc tận dụng cho các mục đích kinh tế khác.

 

Những năm đầu triển khai, thách thức lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở việc thay đổi thói quen lâu đời của người nông dân. Nhiều người vẫn cho rằng đốt rơm rạ là cách nhanh gọn nhất, trong khi các phương pháp khác cần thêm thời gian và công sức.

 

Để giải quyết điều này, dự án đã tập trung vào hoạt động truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các chương trình tập huấn, hội thảo và hoạt động truyền thông được tổ chức tại nhiều địa phương, giúp nông dân hiểu rõ tác hại của việc đốt rơm rạ và lợi ích của các phương pháp xử lý bền vững hơn.

 

 

 

Song song với đó, nhiều mô hình thực tế đã được xây dựng ngay tại các địa phương để nông dân có thể trực tiếp quan sát và học hỏi. Khi thấy rơm rạ có thể trở thành nguồn phân bón hữu cơ cho ruộng lúa, nguyên liệu trồng nấm hay thậm chí là nguồn thu nhập bổ sung, nhiều nông dân bắt đầu thay đổi cách nhìn về phụ phẩm nông nghiệp vốn trước đây bị xem là “rác thải”.

 

Sau hơn 3 năm triển khai, mô hình đã thu hút sự tham gia của nông dân từ hơn 20/34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Sự tham gia rộng rãi này cho thấy vấn đề đốt rơm rạ không chỉ là câu chuyện của một vài địa phương mà là mối quan tâm chung của ngành nông nghiệp và cộng đồng.

 

 

Không chỉ dừng lại ở việc tham gia các chương trình tập huấn, nhiều nông dân còn trở thành những người tiên phong áp dụng các phương pháp xử lý rơm rạ bền vững tại địa phương mình. Từ những mô hình nhỏ ban đầu, các cách làm hiệu quả đã dần được lan tỏa sang các hộ nông dân khác trong cùng khu vực.

 

 

 

Sau hơn 3 năm triển khai, dự án đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Ở nhiều địa phương được thí điểm, số lượng ruộng đốt rơm rạ đã giảm đáng kể so với trước đây. Thay vào đó, rơm rạ được thu gom và tái sử dụng theo nhiều hình thức khác nhau. Việc tận dụng rơm rạ không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn góp phần cải thiện độ màu mỡ của đất, giảm chi phí phân bón hóa học và tạo thêm nguồn thu nhập cho nông dân. Quan trọng hơn, nhận thức của cộng đồng về tác động môi trường của việc đốt rơm rạ đã có những thay đổi rõ rệt.

 

Đối với các địa phương tham gia thí điểm, mô hình cũng mang lại những bài học kinh nghiệm quý giá về cách tổ chức, vận động cộng đồng và triển khai các giải pháp nông nghiệp bền vững. Hành trình ba năm của mô hình “không đốt” cho thấy rằng việc thay đổi một thói quen canh tác lâu đời không phải là điều dễ dàng, nhưng hoàn toàn có thể đạt được khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức chuyên môn và cộng đồng nông dân.

 

 

 

Trong thời gian tới, những kinh nghiệm và bài học từ các địa phương thí điểm sẽ tiếp tục được tổng hợp, quản lý và chia sẻ rộng rãi. Những mô hình hiệu quả sẽ được lan tỏa và nhân rộng, trong khi các giải pháp chưa phù hợp sẽ được điều chỉnh để phù hợp hơn với điều kiện thực tế. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm thiểu việc đốt rơm rạ mà còn xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn, nơi phụ phẩm nông nghiệp được tận dụng tối đa thay vì bị xem là chất thải.

 

 

Và một trong những yếu tố quan trọng góp phần vào thành công của mô hình chính là chiến lược truyền thông đa dạng và liên tục. Trong suốt quá trình thực hiện, hơn 175 tin bài, phóng sự và ấn phẩm chuyên đề đã được sản xuất và đăng tải trên các kênh truyền thông. Bên cạnh đó, 18 video truyền thông nâng cao nhận thức đã được xây dựng và phổ biến rộng rãi, giúp đưa thông điệp về nông nghiệp không đốt rơm rạ đến gần hơn với cộng đồng. Các chương trình phát thanh và bản tin radio cũng được triển khai nhằm tiếp cận nhóm nông dân tại các khu vực nông thôn, nơi phương tiện truyền thông truyền thống vẫn đóng vai trò quan trọng.

 

 

 

Trên các nền tảng trực tuyến, chiến dịch truyền thông đã đạt gần 200.000 lượt tiếp cận, cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của công chúng đối với vấn đề ô nhiễm không khí từ hoạt động đốt rơm rạ. Ngoài ra, trước khi triển khai dự án, hơn 3.300 mẫu khảo sát đã được thu thập từ nhiều nhóm đối tượng khác nhau nhằm đánh giá thực trạng và nhận thức của cộng đồng. Những dữ liệu này giúp dự án xây dựng các hoạt động phù hợp với từng địa phương và từng nhóm đối tượng.

 

Có thể thấy, 3 năm không phải là quãng thời gian quá dài, nhưng đủ để chứng minh rằng những thay đổi tích cực đang dần hình thành trên các cánh đồng. Từ những ruộng lúa từng phủ đầy khói bụi sau mùa gặt, ngày càng nhiều nơi đang chuyển sang những phương thức canh tác thân thiện hơn với môi trường.

 

 

 

Hành trình từ khói bụi đến bầu trời trong lành không chỉ là câu chuyện của một dự án, mà còn là minh chứng cho sức mạnh của sự hợp tác và thay đổi trong cộng đồng. Khi người nông dân trở thành trung tâm của các giải pháp, những sáng kiến nhỏ trên đồng ruộng có thể góp phần tạo nên những thay đổi lớn cho môi trường và tương lai của nền nông nghiệp Việt Nam.