Bảo tồn các loài thú linh trưởng-cần một kế hoạch dài hạn

>> Có 14 tập thể và cá nhân đoạt giải cuộc thi “Đồng xanh - Không khí sạch” do Hội BVTN&MT Việt Nam tổ chức >> Sáng kiến tổ chức Cuộc thi Đồng Xanh - Không Khí Sạch do VACNE tổ chức rất xuất sắc >> Khối thi đua Khoa học Kinh tế, Môi trường và Biến đổi khí hậu triển khai nhiệm vụ năm 2026 >> 168 trạm quan trắc bị can thiệp - khi “sự thật môi trường” bị bóp méo >> VACNE là Khối trưởng Khối thi đua Khoa học Kinh tế, Môi trường và Biến đổi khí hậu

Ảnh: minh họa

Thời gian qua, các nhà khoa học Việt Nam đã phát hiện hai loài linh trưởng là chà vá chân xám (năm 2007) và vượn Trung bộ (năm 2010). Bên cạnh đó, Việt Nam đã tăng cường đầu tư, xây dựng và phát triển bền vững các khu rừng đặc dụng nhằm bảo tồn sự đa dạng sinh học trong đó có các loài linh trưởng, với 2,2 triệu ha rừng đặc dụng được thành lập và 30 vườn quốc gia, 114 khu bảo tồn loài và sinh cảnh.

Tuy vậy, các loài linh thú trưởng Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng, do các nguyên nhân hầu hết các loài linh trưởng đang phải sống trong các sinh cảnh nhỏ hẹp, bị chia cắt như quần thể voọc mũi hếch tại Hà Giang và Tuyên Quang, voọc cát bà tại Cát Bà – Hải Phòng, voọc quần đùi trắng tại Vân Long – Ninh Bình…

Ngoài việc mất nơi sống, thiếu nguồn thức ăn, còn có hiện tượng suy thoái nguồn gen do đồng huyết, cận huyết đối với các loài linh trưởng. Bên cạnh đó, chất lượng rừng suy giảm, sự xâm lấn do các hoạt của con người, khả năng lây các bệnh dịch từ con người, nhiễu động nơi sống làm giảm khả năng sinh sản, sống sót của các loài thú linh trưởng.

Nạn săn bắn, buôn bán trái phép các loài thú linh trưởng gia tăng. Đây là nguyên nhân trực tiếp đẩy nhiều loài linh trưởng đến nguy cơ tuyệt chủng. Các loài linh trưởng bị săn bắn, buôn bán nhiều gồm chà vá chân nâu, chà vá chân xám, khỉ đuôi dài, vượn đen má trắng. Trong thời gian qua, các lực lượng Công an và Kiểm lâm đã bắt giữ được một số vụ buôn bán trái phép thú linh trưởng như 100kg voọc tại Bắc Kạn (tháng 7/2001). Vụ bắt 7 cá thể voọc chà vá chân đen tại Vạn Linh - Khánh Hòa (năm 2010). 13 cá thể voọc chà vá chân nâu xấy khô tại Đông Giang, Quảng Nam (tháng 8/2012). Vụ vận chuyển 18 cá thể voọc chà vá chân đen xấy khô tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập (tháng 6/2012)…

Hiện nay có duy nhất 1 trung tâm cứu hộ các loài thú linh trưởng tại Vườn quốc Cúc Phương được hình thành năm 1993, trung tâm đã cứu hộ trên 260 cá thể, sinh sản thành công 240 cá thể và tái thả lại tự nhiên trên 50 cá thể. Các trung tâm cứu hộ khác như Sóc Sơn, Củ Chi, Cát Tiên mang tính chất cứu hộ đa loài. Các trung tâm cứu hộ này thiếu nguồn nhân lực, trong khi không có một cơ chế tài chính bền vững, phụ thuộc chủ yếu vào nguồn tài trợ nước ngoài; Linh trưởng là nhóm thú bậc cao, có tập tính sống phức tạp, rất khó nghiên cứu, tái thả và thực tế khó có một sinh cảnh thích hợp để tái thả tự nhiên.

Để bảo tồn và phục hồi các loài thú linh trưởng, Việt Nam cần có một kế hoạch hành động quốc gia kịp thời và tổng thể. Trong đó tập trung vào các giải pháp xây dựng khung pháp lý thống nhất. Có chế tài xử lý nghiêm khắc các hành vi săn bắt, nuôi nhốt, giết mổ, buôn bán trái phép. Thành lập hệ thống trung tâm cứu hộ thú nói chung và linh trưởng nói riêng; quy hoạch hệ thống các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn, trong đó ưu tiên cho các Khu bảo tồn thú linh trưởng.

Tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học, trong đó ưu tiên, đặt hàng các nghiên cứu về phân bố, tập tính, bảo tồn. Cần xây dựng các vùng cấm các hoạt động con người nhằm đảm bảo nơi sống cho các loài linh trưởng; tổ chức tuyên truyền rộng rãi, chiến dịch tuyên truyền bảo vệ linh trưởng, đặc biệt nhắm đến đối tượng săn bắn, tiêu thụ thú linh trưởng.

Đồng thời, nước ta nên có quy định cụ thể quản lý các loại dụng cụ súng, bẫy săn, phát triển các mô hình du lịch sinh thái bền vững và khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia. Đặc biệt là các hoạt động tham quan, tìm hiểu về động vật hoang dã, mang tính giáo dục về bảo vệ môi trường, mặt khác xây dựng một cơ chế tài chính bền vững cho bảo tồn các loài thú linh trưởng.